Алтын Орда өркениеті және қазақ мемлекеттілігімен сабақтастығы

Көшпелі дала мен қалалық мәдениеттің тоғысуы

Алтын Орда көшпелі және отырықшы өмір салты өзара толыққан кеңістік болды. Дала өңірлерінде мал шаруашылығы басым болса, Еділ бойы, Хорезм, Қырым және Сырдария алабында егіншілік, қолөнер мен сауда дамыды. Көшпелілер қалаларды азық-түлікпен, малмен және шикізатпен қамтамасыз етті; қала шеберлері қару-жарақ, зергерлік бұйым, қыш ыдыс және мата өндірді.

Мемлекеттің ірі орталықтарының қатарында Сарай, Сарай әл-Жадид, Бұлғар, Үргеніш және Солхат қалалары болды. Қазақстан аумағындағы Сығанақ, Сауран, Отырар, Жент және Ясы да Дешті Қыпшақ пен Орта Азия арасындағы экономикалық әрі мәдени байланыстарда маңызды орын алды. Археологиялық қазбалардан тұрғын үйлердің, моншалардың, мешіттердің, шеберханалардың және су жүйелерінің іздері табылған.

Қала мен дала бір-біріне қарама-қарсы екі әлем болған жоқ. Хан ордасы жыл мезгіліне қарай көшіп отырса да, мемлекеттің қаржысы, саудасы мен қолөнері қалалық орталықтарға сүйенді. Осындай байланыс Алтын Орда экономикасының тұрақтылығын қамтамасыз етті.

Ұлы Жібек жолы және ақша айналымы

Алтын Орда Еуропа мен Азияны жалғаған құрлық және теңіз жолдарының маңызды бөлігін бақылап отырды. Қытай мен Орта Азиядан жібек, фарфор және бағалы бұйымдар жеткізілсе, Дешті Қыпшақтан жылқы, мал өнімдері мен түрлі шикізат тасымалданды. Қырым порттары арқылы Жерорта теңізі елдерімен сауда жасалды. Генуя және Венеция көпестері Қара теңіз аймағындағы саудаға белсенді қатысты.

Керуендердің қауіпсіз қозғалысы үшін жол бекеттері мен хабар жеткізу жүйесі жұмыс істеді. Арнайы өкілеттік құжаттары елшілер мен мемлекеттік қызметкерлерге көлік, азық және күзет алуға мүмкіндік берді. Бұл жүйе кең аумақтағы басқаруды жеделдетіп, халықаралық байланыстардың тұрақтылығына әсер етті.

Алтын Орда хандары өз атынан күміс және мыс теңгелер шығарды. Теңгелерде билеушінің аты, діни сөздер және соғылған қаланың атауы көрсетілді. Қазақстандағы ортағасырлық қалалардан табылған нумизматикалық материалдар сауда жолдарының бағытын, билеушілердің хронологиясын және ақша айналымының ауқымын анықтауға көмектеседі.

Түркілену және исламдану

Алтын Орда халқының басым бөлігін түркітілдес тайпалар құрады. Моңғол тайпалары жергілікті қыпшақ ортасына біртіндеп сіңіп, мемлекеттік және күнделікті қатынаста түркі тілі кең қолданылды. Сондықтан XIV ғасырдағы Алтын Орда мәдениеті моңғол әулеттік дәстүрі мен түркі-қыпшақ тілдік ортасының бірлігін танытады.

Ислам Алтын Орда құрылғанға дейін-ақ Хорезмде, Еділ Бұлғариясында және Сырдария қалаларында тараған еді. Берке хан исламды қабылдаған алғашқы билеушілердің бірі болса, Өзбек хан кезінде ислам мемлекеттік идеологияның негізгі тірегіне айналды. Дегенмен Алтын Ордада православие, католик және басқа діни қауымдар да өмір сүрді. Бұл мемлекеттің көпдінді сипатын көрсетеді.

Қыпшақ тілінің әйгілі жазба ескерткіші — XIII ғасырдың соңы мен XIV ғасырдың басында құрастырылған «Кодекс Куманикус». Онда қыпшақ сөздері латын және парсы тілдеріндегі баламаларымен беріліп, діни мәтіндер мен жұмбақтар енгізілген. Қолжазба Алтын Орда дәуіріндегі тілдік байланыстар мен қыпшақ мәдениетін зерттеудің құнды дерегі саналады.

Қазақстан аумағының орны

Қазақстан жері Алтын Орданың шеткері бөлігі емес, оның негізгі саяси және этникалық кеңістіктерінің бірі болды. Сарыарқа, Ұлытау, Батыс Қазақстан, Арал маңы және Сырдария бойы Жошы ұлысының құрамына кірді. Бұл өңірлерде көш жолдары, сауда бағыттары мен саяси орталықтар тоғысты.

Ұлытау аймағы Жошы әулетінің тарихи жадында ерекше орын алды. Мұнда Жошы хан кесенесі, Алаша хан кесенесі және Домбауыл кешені орналасқан. Жошы хан кесенесінің дәстүрлі атауы оның Жошымен байланысын білдіргенімен, кесенеде жатқан адамның тұлғасы ғылыми тұрғыдан түпкілікті анықталмаған. Тарихи аңыз бен дәлелденген деректі ажырата көрсету маңызды.

Сырдария бойындағы Сығанақ қаласы кейін Ақ Орданың саяси орталығына айналды. Отырар, Сауран, Жент және Ясы қалалары дала мен отырықшы аймақтарды жалғастырды. Осы кеңістікте өмір сүрген қыпшақ, қаңлы, найман, керей, қоңырат, арғын және басқа тайпалардың едәуір бөлігі кейін қазақ халқының құрамына енді.

Әлсіреу және жаңа мемлекеттердің қалыптасуы

1357 жылы Жәнібек, ал 1359 жылы Бердібек хан қайтыс болғаннан кейін тақ үшін күрес күшейді. 1359–1380 жылдар аралығындағы тұрақсыз кезең «Ұлы дүрбелең» деп аталады. Қысқа мерзім ішінде көптеген хандар ауысып, ірі әмірлер мен аймақтық билеушілердің ықпалы артты.

Тоқтамыс хан 1380-жылдардың басында Алтын Орданың шығыс және батыс бөліктерін қайта біріктірді. Алайда оның Әмір Темірмен соғыстары мемлекетті әлсіретті. 1391 және 1395 жылдардағы жеңілістерден кейін Сарай мен басқа қалалар зардап шегіп, сауда байланыстары бұзылды. Соған қарамастан Алтын Орда бірден жойылып кеткен жоқ және XV ғасыр бойы саяси өмірін жалғастырды.

XV ғасырда оның аумағында Қазан, Қырым, Астрахан және Сібір хандықтары, Ноғай Ордасы, Әбілқайыр хандығы сияқты жаңа мемлекеттер қалыптасты. 1502 жылы Қырым хандығы Ұлы Орданы жеңді. Бұл оқиға Алтын Орданың соңғы саяси құрылымының аяқталуы ретінде қабылданады.

Қазақ хандығымен тарихи сабақтастық

Қазақ хандығын құрған Керей мен Жәнібек Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен тараған әулет өкілдері еді. Қазақ қоғамындағы хандық биліктің заңдылығы осы төре әулетіне негізделді. Бұл — Жошы ұлысының саяси дәстүрі Қазақ хандығында жалғасқанының айқын белгісі.

Сабақтастық тек билеуші әулетпен шектелмеді. Қазақ хандығы Алтын Орда мен одан кейінгі Ақ Орда, Әбілқайыр хандығы және Ноғай Ордасы қалыптастырған этносаяси кеңістікте дүниеге келді. Дешті Қыпшақ тайпалары, түркі-қыпшақ тілі, ислам мәдениеті, көшпелі шаруашылық және дала дипломатиясы жаңа мемлекеттің тарихи негізіне айналды.

Сонымен бірге Қазақ хандығын Алтын Орданың қарапайым көшірмесі деп санауға болмайды. Ол XV ғасырдың ортасында қалыптасқан жаңа этносаяси жағдайда құрылған дербес мемлекет болды. Дұрысы — Алтын Орданы қазақ мемлекеттілігіне ықпал еткен негізгі тарихи бастаулардың бірі ретінде қарастыру.

Қорытынды

Алтын Орданың мұрасы Еуразия халықтарының тарихынан көрінеді. Оның қалалары мен сауда жолдары құрлықаралық байланысты дамытты, түркілену мен исламдану жаңа мәдени ортаның қалыптасуына ықпал етті, ал Жошы әулетінің билік дәстүрі кейінгі хандықтарға жалғасты. Қазақстан үшін бұл мұра қазақ халқының қалыптасуын және Қазақ хандығының тарихи негіздерін түсіндіретін аса маңызды кезең болып табылады.