Алтын Орданың құрылуы мен күшеюі

Жошы ұлысының тарихи негізі

Алтын Орданың тарихы Шыңғыс хан құрған Моңғол империясымен тікелей байланысты. XIII ғасырдың басындағы жаулап алулар нәтижесінде Қазақстан мен Орта Азияның үлкен бөлігі империя құрамына енді. Шыңғыс хан бағындырылған аумақтарды ұлдарына бөліп берген кезде Ертістен батысқа қарай жатқан кең дала үлкен ұлы Жошының үлесіне тиді. Сондықтан ортағасырлық деректерде кейін Алтын Орда аталған мемлекет көбіне «Жошы ұлысы» немесе «Ұлық ұлыс» деген атаулармен кездеседі.

Жошы шамамен 1225–1227 жылдары әкесінен бұрын қайтыс болды. Оның иеліктері ұлдары арасында бөлініп, шығыс бөлігін Орда Ежен, батыс бөлігін Бату басқарды. Бұл бөлініс мемлекеттің бірден екі тәуелсіз елге айналғанын білдірмеді: Жошы әулетінің өкілдері ортақ саяси кеңістіктің құрамында әрекет етті. Кейін Батудың беделі артып, ол бүкіл ұлыстың жетекші билеушісіне айналды.

«Алтын Орда» атауы мемлекеттің өмір сүрген алғашқы кезеңінде ресми атау болмаған. «Орда» ұғымы ханның сарайын, билік орталығын және оның айналасындағы саяси құрылымды білдірді. Ал «Алтын Орда» атауы кейінгі деректер мен тарихнамада орнығып, Жошы әулеті басқарған мемлекеттің кең таралған атауына айналды.

Бату хан және Батыс жорығы

1235 жылғы құрылтайда Моңғол империясының батыс бағыттағы үлкен жорығын ұйымдастыру туралы шешім қабылданды. Жорықты Жошының ұлы Бату басқарды. 1236 жылы Еділ бұлғарлары бағындырылып, 1237–1240 жылдары Русь жерлеріндегі Рязань, Владимир және Киев сияқты маңызды орталықтар алынды. 1241 жылы әскер Польша мен Венгрияға дейін жетті. Бұл жорық Еуразиядағы саяси күштердің арақатынасын түбегейлі өзгертті.

1242 жылы Бату әскері Еділдің төменгі ағысына оралды. Осы аймақта Сарай қаласы салынып, жаңа мемлекеттің саяси орталығына айналды. Батудың иелігі шығыста Ертіс пен Батыс Сібірден батыста Дунайдың төменгі ағысына дейін созылды. Оған Дешті Қыпшақ даласы, Еділ бойы, Қырым, Солтүстік Кавказ, Хорезм және Қазақстанның басым бөлігі кірді.

Бату тұсында Жошы ұлысы Моңғол империясының құрамдас бөлігі болғанымен, ішкі басқаруда едәуір еркіндікке ие еді. Мемлекетте хан билігі, ұлыстық басқару, әскери-әкімшілік бөлу және салық жинау жүйесі қалыптасты. Осындай тәртіп кең аумақты бақылауға және әртүрлі шаруашылық аймақтарды бір саяси жүйеге біріктіруге мүмкіндік берді.

Мемлекеттік басқару және қоғам

Алтын Ордадағы жоғарғы билік Жошы әулетіне тиесілі болды. Хан ішкі және сыртқы саясатты айқындап, әскерді басқарды, елшілер қабылдап, жарлықтар шығарды. Маңызды мәселелер әулет мүшелері мен ықпалды ақсүйектер қатысқан құрылтайларда талқыланды. Беклербек әскери істерде, уәзір қаржы мен азаматтық басқаруда елеулі рөл атқарды. Даруғалар мен басқақтар салық жинау, халық санағын жүргізу және орталық биліктің тапсырмаларын орындаумен айналысты.

Мемлекеттің халқы этникалық жағынан алуан түрлі болды. Қыпшақтар, қаңлылар, наймандар, керейлер, қоңыраттар, бұлғарлар, хорезмдіктер, моңғол тайпалары және басқа қауымдар бір саяси кеңістікте өмір сүрді. Моңғол тайпалары жергілікті түркі халықтарымен салыстырғанда аз болғандықтан, уақыт өте келе қыпшақ тілдік және мәдени ортасына сіңісті. Нәтижесінде Алтын Орданың қоғамдық өмірінде түркі тілі мен түркілік мәдени сипат басымдық алды.

Алтын Орда билігі өзіне тәуелді аймақтардың барлығын бір үлгімен басқарған жоқ. Мысалы, Русь кінәздіктері ішкі құрылымын сақтап, ханға алым-салық төледі. Кінәздер билік жүргізуге құқық беретін хан жарлығын алуға тиіс болды. Мұндай икемді басқару үлгісі әртүрлі дәстүрі бар аумақтарды бір мемлекет құрамында ұстауға көмектесті.

Берке хан: дербестік пен дипломатия

1257 жылы билікке келген Берке хан Жошы ұлысының саяси дербестігін күшейтті. Ол ислам дінін қабылдаған алғашқы Жошы әулеті билеушілерінің бірі болды. Берке тұсында Алтын Орда Моңғол империясының орталық билігінен алыстап, дербес сыртқы саясат жүргізе бастады.

Берке хан Ирандағы Хулагу мемлекетімен соғысып, Мысырдағы мәмлүк сұлтандығымен дипломатиялық одақ құрды. Екі мемлекетті ортақ қарсыласқа деген мүдде ғана емес, сауда және мәдени байланыстар да жақындастырды. Мәмлүк билеушілері мен әскерінің арасында Дешті Қыпшақтан шыққан түркілер көп болатын. Алтын Орда мен Мысыр арасындағы хат алмасулар мемлекеттің халықаралық қатынастар жүйесіне белсенді қатысқанын көрсетеді.

Берке мен Хулагу арасындағы қақтығыс бұрын біртұтас болған Моңғол империясындағы әулеттік қайшылықтардың дербес мемлекеттер арасындағы соғысқа айналғанын аңғартты. Осы кезеңнен бастап Алтын Орда халықаралық аренада өз мүддесі бар жеке саяси күш ретінде таныла түсті.

Өзбек және Жәнібек хандар дәуірі

Алтын Орданың ең жоғары өрлеу кезеңі Өзбек хан мен оның ұлы Жәнібек ханның билігімен байланысты. Өзбек хан 1313–1341 жылдары билік құрды; кейбір еңбектерде 1312–1342 жылдары деп көрсетіледі. Ол орталық билікті нығайтып, исламды мемлекеттік өмірдің басты рухани тіректерінің біріне айналдырды. Мешіттер мен медреселер салынып, мұсылмандық білім мен құқықтық дәстүр кең тарады. Сонымен қатар өзге дін өкілдері де қызметін жалғастырды.

Өзбек хан кезінде қалалар мен халықаралық сауда дамып, ақша айналымы кеңейді. Алтын Орда Еуропа, Кавказ, Мысыр, Иран, Орта Азия және Қытаймен байланыс жасады. Араб саяхатшысы Ибн Баттута хан ордасының салтанатын, қалалардың тіршілігін және халықтың тұрмысын сипаттап жазды.

Жәнібек хан шамамен 1342–1357 жылдары әкесінің саясатын жалғастырды. 1357 жылы оның әскері Әзербайжанға жорық жасап, Тебризді уақытша бақылауға алды. Бұл оқиға мемлекеттің әскери қуаты мен сыртқы саяси мүмкіндігін көрсетті. Өзбек пен Жәнібек дәуірі Алтын Орданың саяси тұрақтылығы, экономикалық өсуі және мәдени өркендеуі қатар жүрген кезең ретінде бағаланады.

Қорытынды

Алтын Орда бір ғана жорықтың нәтижесінде дайын күйінде пайда болған мемлекет емес. Ол Жошы ұлысының аумағында бірнеше онжылдық бойы қалыптасып, Бату тұсында саяси негізін бекітті, Берке кезінде дербестенді, ал Өзбек пен Жәнібек хандар дәуірінде қуатты халықаралық мемлекетке айналды. Оның тарихы көшпелі әскери дәстүр, қалалық мәдениет, сауда, дипломатия және әртүрлі халықтардың өзара ықпалдастығы қатар дамығанын көрсетеді.