Қасым хан: Қазақ хандығын күшейткен ұлы билеуші

Қасым ханның шығу тегі

Қасым хан — Қазақ хандығының негізін қалаған Жәнібек ханның ұлы. Ол Жошының үлкен ұлы Орда Еженнен тараған төре әулетіне жатты. Қасымның туған жылы нақты белгісіз; зерттеушілер оны шамамен XV ғасырдың ортасында дүниеге келген деп есептейді. Ол жастайынан дала саясаты мен әскери істерге араласып, беделді сұлтан ретінде танылды.

Қасым сұлтан Бұрындық хан билеген кезеңде ерекше көзге түсті. Мұхаммед Хайдар Дулатидің мәліметінше, Бұрындық хан ресми билеуші болғанымен, Қасымның халық арасындағы беделі мен әскери күші біртіндеп арта түскен. Ол қазақ жасақтарын басқарды және Сырдария бойындағы қалалар үшін шайқастарға қатысты.

Қасымның билікке келуі бір сәттік төңкерістен гөрі саяси беделдің біртіндеп ауысуы нәтижесінде жүзеге асты. XVI ғасырдың басында Бұрындық хан Мәуереннахрға кеткеннен кейін Қасым Қазақ хандығының негізгі билеушісіне айналды. Оның хандық құрған мерзімі көбіне 1511–1521 жылдар деп көрсетіледі, алайда деректердегі айырмашылықтарға байланысты басқа даталар да кездеседі.

Сырдария қалалары үшін күрес

XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басында Қазақ хандығы үшін басты міндеттердің бірі Сырдария бойындағы қалаларды иелену болды. Бұл өңірдегі Сығанақ, Сауран, Отырар және Ясы қалалары сауда мен қолөнердің орталығы, сондай-ақ көшпелі тайпалардың қысқы қоныстарына жақын стратегиялық тірек еді.

Қазақ хандары бұл қалалар үшін Мұхаммед Шайбани ханмен ұзақ күрес жүргізді. Шайбани әулеті Дешті Қыпшақтағы бұрынғы ықпалын қайтаруға және Мәуереннахр мен дала арасындағы сауда жолдарын бақылауға ұмтылды. Қасым сұлтан осы күресте әскери қолбасшы ретінде танылып, қазақ жасақтарының негізгі күшін басқарды.

1510 жылы Мұхаммед Шайбани хан Мерв түбінде қаза тапқаннан кейін қазақ билеушілерінің оңтүстіктегі жағдайы нығайды. Қазақ хандығы Сырдария өңірінің едәуір бөлігіне ықпалын бекітіп, саяси және экономикалық мүмкіндігін арттырды.

Хандық аумағының кеңеюі

Қасым хан тұсында Қазақ хандығының шекарасы едәуір кеңейді. Мұхаммед Хайдар Дулати хандықтың батыста Жайыққа дейін, оңтүстікте Сырдария бойына, шығыста Жетісудың бір бөлігіне дейін созылғанын баяндайды. Солтүстіктегі ықпал Ұлытау мен Балқаш маңындағы далаларды қамтыды.

Қасым хан Ноғай Ордасындағы саяси дағдарысты тиімді пайдаланды. Ноғай мырзалары арасындағы тартыстар салдарынан көптеген тайпалар Қазақ хандығына қосылды. Бұл үдеріс хандықтың батыс аймақтардағы ықпалын арттырып, Жайыққа қарай кеңеюіне жағдай жасады.

Ортағасырлық авторлар Қасымға қараған халықтың саны туралы өте ірі көрсеткіштер келтіреді. Мұхаммед Хайдар Дулати қазақтардың саны миллионға жуықтап, әскер саны үш жүз мыңға жеткенін жазады. Бұл мәліметтерді дәл статистикалық сан ретінде емес, Қасым хан мемлекетінің замандастарына аса қуатты болып көрінгенінің белгісі ретінде қабылдаған жөн.

Сыртқы саясат және халықаралық бедел

Қасым ханның тұсында Қазақ хандығы Орталық Азиядағы ықпалды мемлекетке айналды. Ол Мәуереннахр билеушілерімен, Моғолстанмен, Ноғай Ордасымен және басқа көршілермен күрделі дипломатиялық қатынас жүргізді. Хан әскери күшті келіссөзбен ұштастырып, мемлекеттің қауіпсіздігі мен сауда мүддесін қорғауға тырысты.

Қазақ хандығы осы кезеңде Мәскеу мемлекетіне де белгілі болды. Дипломатиялық байланыстар туралы мәліметтер қазақтардың Шығыс Еуропада жеке саяси халық ретінде таныла бастағанын көрсетеді. Кейін XVI ғасырдағы еуропалық карталар мен жазбаларда қазақтар және олардың мемлекеті туралы деректер жиілей түсті.

Қасым ханның халықаралық беделі жеке тұлғалық қасиетімен де байланысты болды. Деректер оны батыл қолбасшы, ықпалды саясаткер және халықты соңынан ерте білген билеуші ретінде сипаттайды. Оның тұсында «қазақ» атауы сыртқы елдерге кеңінен мәлім болды.

«Қасым ханның қасқа жолы»

Қасым хан есімі қазақтың дәстүрлі құқық жүйесімен тығыз байланысты. Халық жадында оның заңдар жинағы «Қасым ханның қасқа жолы» деген атаумен сақталған. Заңның түпнұсқа жазба мәтіні бүгінге жетпеген, сондықтан оның мазмұны кейінгі тарихи-этнографиялық деректер арқылы қалпына келтіріледі.

Дәстүрлі түсінік бойынша заң жүйесі мүлік заңы, қылмыс заңы, әскери заң, елшілік жолдары және жұртшылық заңы сияқты негізгі салаларды қамтыған. Онда жер мен мал дауы, ұрлық пен кісі өлтіру, әскери міндет, елшілік рәсім және қауымдық жауапкершілік мәселелері реттелген.

Қасым хан жаңа құқықтық жүйені жоқ жерден жасаған жоқ. Ол Дешті Қыпшақта ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғұрып ережелерін жинақтап, хандықтың саяси қажеттілігіне бейімдеді. Ортақ құқықтық тәртіп әртүрлі ру-тайпалардың бір мемлекет құрамындағы бірлігін нығайтуға қызмет етті. Кейін бұл дәстүр Есім ханның ескі жолы мен Тәуке ханның Жеті жарғысында жалғасын тапты.

Қасым ханның соңғы жылдары және мұрасы

Қасым хан өмірінің соңғы кезеңін Сарайшық қаласында өткізген деген дерек бар. Ол шамамен 1521 жылы қайтыс болып, Сарайшықта жерленген деп есептеледі. Кейбір деректерде қайтыс болған жылына қатысты өзгеше даталар кездеседі. Мұндай айырмашылық ортағасырлық жылнамалардың толық сақталмауымен байланысты.

Қасым хан қайтыс болғаннан кейін хандықта билік үшін күрес күшейіп, уақытша әлсіреу байқалды. Бұл жағдай мемлекеттің бірлігі көбіне ханның беделі мен сұлтандардың келісіміне тәуелді болғанын көрсетті. Соған қарамастан Қасым құрған саяси негіз кейін Хақназар хан тұсында хандықты қайта күшейтуге мүмкіндік берді.

Қасым ханның басты тарихи еңбегі — Қазақ хандығын ішкі және сыртқы жағынан нығайтып, оның аумағын кеңейтуі. Ол қазақ тайпаларының саяси бірігуін жеделдетіп, хандықтың халықаралық беделін арттырды. Оның атымен байланысты құқықтық дәстүр мемлекеттегі тәртіп пен әділдіктің нышанына айналды.

Қорытынды

Қасым хан Қазақ хандығының қалыптасу кезеңін аяқтап, оны Еуразия даласындағы қуатты мемлекет деңгейіне көтерді. Әскери жетістіктері, көреген сыртқы саясаты және дәстүрлі құқықты жүйелеуі қазақ мемлекеттілігінің дамуына ұзақ мерзімді ықпал етті. Сондықтан Қасым ханның дәуірі Қазақстан тарихында саяси бірлік пен мемлекеттік өрлеудің жарқын кезеңі ретінде бағаланады.

Пайдаланылған және ұсынылатын дереккөздер

1. Рашид ад-Дин. Жамиғ ат-тауарих.

2. Ибн Баттута. Саяхатнама.

3. Өтеміс қажы. Шыңғыс-наме.

4. Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды.

5. Федоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды.

6. Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII–XIV вв.

7. Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды.

8. Jackson P. “Golden Horde”. Encyclopaedia Iranica.

9. Қазақстан тарихы порталы: e-history.kz.

10. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди.

11. Қадырғали Жалайыри. Жами ат-тауарих.

12. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық.