Қазақ хандығының құрылуы және тарихи маңызы

Қазақ хандығының құрылуына алып келген жағдайлар

XV ғасырдың ортасында Дешті Қыпшақ аумағындағы саяси жағдай күрделі болды. Алтын Орданың ыдырауынан кейін пайда болған мемлекеттер арасында билік пен жайылымдық жерлер үшін күрес жүрді. Қазақстанның орталық, солтүстік және батыс өңірлерінің едәуір бөлігі Әбілқайыр хан басқарған мемлекет құрамында болды. Тарихи әдебиетте бұл бірлестік Көшпелі өзбектер мемлекеті немесе Әбілқайыр хандығы деп аталады.

Әбілқайыр хан 1428 жылдан бастап шамамен қырық жыл билік жүргізді. Алғашқы кезеңде оның ықпалы күшейгенімен, уақыт өте ішкі қайшылықтар тереңдеді. Ру-тайпа басшылары ханның орталықтандыру саясатына, үздіксіз соғыстарға және жайылымдарды бөлу тәртібіне наразы болды. 1457 жылы Әбілқайырдың Сығанақ маңында ойраттардан жеңілуі оның беделіне елеулі соққы берді.

Осы жағдайда Жошы әулетінің өкілдері Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілқайыр билігінен бөлініп шықты. Олардың маңына саяси өзгерісті қалаған көптеген ру-тайпалар топтасты. Бұл көшу қарапайым қоныс аудару емес, дербес билік құруға бағытталған саяси әрекет еді.

Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшуі

Керей мен Жәнібек бастаған тайпалар Моғолстанның батыс бөлігіне қоныс аударды. Моғолстан ханы Есенбұға оларды Шу мен Талас алқабына, Қозыбасы өңіріне орналастырды. Есенбұға үшін жаңа одақтастардың келуі батыс шекараны қорғауға және қарсыластарына тосқауыл қоюға тиімді болды. Ал Керей мен Жәнібек өздеріне қарасты халықты қауіпсіз аймаққа шоғырландырып, дербес саяси бірлестік құру мүмкіндігіне ие болды.

Қазақ хандығының құрылған уақыты туралы негізгі мәлімет Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінде берілген. Автор Қазақ сұлтандарының билігі хижраның 870 жылынан басталғанын жазады. Бұл қазіргі жыл санау бойынша 1465–1466 жылдарға сәйкес келеді. Дегенмен тарихшылар хандықтың қалыптасуын бір күнде болған оқиға емес, бірнеше жылға созылған саяси үдеріс ретінде қарастырады.

Алғашқы хан болып Керей сайланды. Оның жасы мен әулеттік жолы үлкен болғандықтан, хандық биліктің Керейге берілуі дала дәстүріне сай еді. Жәнібек сұлтан жаңа мемлекеттің қалыптасуына белсенді қатысып, Керейдің басты серігіне айналды. Екі тұлғаның ортақ әрекеті Қазақ хандығының негізін қалады.

«Қазақ» атауы және халықтың бірігуі

«Қазақ» сөзінің шығуы туралы ғылымда әртүрлі пікірлер бар. Ортағасырлық түркілік ортада бұл сөз еркін жүрген, бұрынғы билеушісінен бөлініп шыққан адам немесе топ мағынасында қолданылған. Керей мен Жәнібекке ерген қауымдар саяси дербестігіне байланысты «өзбек-қазақтар» деп те аталды. Уақыт өте «қазақ» атауы белгілі бір саяси қауымның ғана емес, ортақ аумақ, тіл және мәдениет негізінде біріге бастаған халықтың этнониміне айналды.

Қазақ халқының қалыптасуы хандық құрылған сәтте басталған жоқ. Оның тарихи негіздері сақ, үйсін, қаңлы, ғұн, түрік, қыпшақ және моңғол дәуірлеріндегі ұзақ этникалық үдерістермен байланысты. XIII–XV ғасырларда Дешті Қыпшақтағы тайпалардың тілі, шаруашылығы мен мәдениеті жақындай түсті. Қазақ хандығы осы қауымдардың саяси бір мемлекет құрамында топтасуын жеделдетті.

Хандықтың құрамына қыпшақ, арғын, найман, керей, қоңырат, қаңлы, жалайыр, дулат, алшын және басқа тайпалар енді. Бұл тайпалардың ортақ саяси атаумен бірігуі қазақ халқының этникалық аумағы мен бірегейлігінің орнығуына ықпал етті.

Хандықтың алғашқы аумағы және күшеюі

Қазақ хандығының алғашқы орталығы Батыс Жетісудағы Шу мен Талас өзендерінің аралығы болды. Бұл өңір табиғи жайылымдарға бай әрі Сырдария қалаларына апаратын жолдарға жақын еді. Хандыққа Әбілқайыр мемлекетінен бөлінген тайпалардың келуі оның халқын көбейтіп, әскери қуатын арттырды.

1468 жылы Әбілқайыр хан Моғолстанға жорыққа аттанған кезде қайтыс болды. Оның мемлекетіндегі тақ таласы Керей мен Жәнібекке Дешті Қыпшаққа қайта оралып, ықпалын кеңейтуге мүмкіндік берді. Қазақ хандары Әбілқайырдың мұрагерлерімен күрес жүргізіп, Сырдария бойындағы қалаларға бақылау орнатуға ұмтылды.

Сығанақ, Созақ, Сауран, Отырар және Ясы қалалары үшін күрестің стратегиялық мәні зор болды. Бұл қалалар сауда, қолөнер және егіншілік орталығы ғана емес, қысқы қоныстар мен дала жолдарын бақылайтын тірек қызметін атқарды. Сондықтан Сырдария өңірін иелену хандықтың экономикалық тұрақтылығы мен саяси беделін күшейтетін еді.

Мемлекеттік құрылым және тарихи сабақтастық

Қазақ хандығында жоғарғы билік Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тараған төре әулетіне тиесілі болды. Хан мемлекеттің сыртқы саясатын жүргізіп, әскерге басшылық жасады және маңызды шешімдер қабылдады. Сұлтандар жекелеген ұлыстарды басқарса, билер құқықтық дауларды шешіп, қоғамдық келісімді сақтауға қатысты. Батырлар соғыс кезінде жасақтарды бастап, ел қорғанысында беделге ие болды.

Қазақ хандығының басқару жүйесінде Алтын Орда, Ақ Орда және Дешті Қыпшақ мемлекеттерінен жалғасқан дәстүрлер сақталды. Сонымен қатар жаңа хандық өз аумағындағы тайпалардың мүддесін біріктірген дербес саяси құрылымға айналды. Көшпелі мал шаруашылығы негізгі орын алғанымен, Сырдария қалаларымен байланыс сауда мен қолөнердің дамуына жағдай жасады.

Мемлекеттің тұтастығы ханның жеке беделіне, әулет мүшелерінің өзара қатынасына және ру-тайпа басшыларымен келісімге тәуелді болды. Бұл ерекшелік бір жағынан кең аумақты икемді басқаруға мүмкіндік берсе, екінші жағынан билік үшін әулеттік тартыстар туындағанда саяси бірлікті әлсіретуі мүмкін еді.

Қазақ хандығының тарихи маңызы

Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқының тарихындағы бетбұрысты кезең болды. Біріншіден, қазақ тайпаларының басым бөлігін ортақ саяси билікке біріктірді. Екіншіден, «қазақ» атауы тұрақты этникалық және саяси мазмұнға ие болды. Үшіншіден, кейінгі ғасырларда сақталған мемлекеттілік дәстүрінің негізі қаланды.

Хандық Еуразия даласындағы халықаралық қатынастарға белсенді араласты. Оның билеушілері Моғолстанмен, Мәуереннахр мемлекеттерімен, Ноғай Ордасымен, Сібір хандығымен және кейін Ресей мемлекетімен байланыс орнатты. XVI ғасырдың басында Қасым хан тұсында хандықтың аумағы кеңейіп, атағы көрші елдерге танылды.

Қазақ хандығы үш ғасырдан астам уақыт бойы қазақ қоғамының саяси бірлігін сақтаған негізгі мемлекет болды. Оның тарихы қазіргі Қазақстанның мемлекеттілік дәстүрін түсінуде ерекше маңызға ие.

Қорытынды

Қазақ хандығы XV ғасырдағы саяси дағдарыс жағдайында пайда болғанымен, оның тарихи тамыры әлдеқайда тереңде жатты. Керей мен Жәнібек бастаған көшу дербес мемлекет құруға жол ашты. Жаңа хандық қазақ халқының бірігуін тездетіп, оның этникалық аумағын, саяси атауын және мемлекеттілік дәстүрін орнықтырды.